ਸਪੋਲੀਏ
ਬੂਟਾ ਖ਼ਾਨ ਸੁੱਖੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ “ਸਪੋਲੀਏ” ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋਤੀ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਖੀਰਕਾਰ ਉਹ ਸਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ।
ਪਰਾਈ ਪੀੜ
ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਕੁੜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਜ਼ੈਲਦਾਰ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਓਥੇ ਆਏ ਸਰਪੰਚ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਹੋਣ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਾਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ‘ਪਿਓ’ ਕਹਿਲਾ ਸਕੇ। ਐਮ. ਅਨਵਾਰ ਅੰਜੁਮ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਾਈ ਪੀੜ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਦਾ ਧਰਮ
ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਨਾਮਾਂ ਤੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਅਕਸਰ ਦਮਨ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਥਾਂ ਉਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੋਹੇ
ਇਹ ਦੋਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਡੰਬਨਾਵਾਂ, ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੀਖੇ ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਲੋਕਬੋਧੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਉਕੇਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰਣਤਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਡੂੰਘਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਲੁਕਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਹਾਰਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਾਖਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਮਰੱਥਤਾ ਨੂੰ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਮਸਲਾ
ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਵਹਸ਼ਿਆਨਾ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਘਾਰ ਵੱਲ ਗੰਭੀਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੁੱਟ-ਖੋਹ, ਕਤਲ, ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਭੰਗ ਹੋਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਇਸ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬੀ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਨਿਹਾਇਤ ਲੋੜ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਘਾਰ ਦਾ ਮਸਲਾ Read More »
ਹੰਝੂ
ਤਿੱਖੜ ਦੁਪਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਉੱਤੇ ਦੌੜਦੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰ ਅਤੇ ਬੁੱਢੜ ਦੀ ਖਿੱਚ-ਤਾਣ ਭਰੀ ਘਟਨਾ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਈਕਲ ਅਚਾਨਕ ਸਲਿੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਭਰ ਰਹੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੰਝੂਆਂ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੀਤ ਖਟੜਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਛੋਟੀ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਅਨੁਭੂਤੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਸੇਕ
ਪਰਾਲੀ ਲੱਦ ਕੇ ਮਿੱਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਰਿਵਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਘਰਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੜੋਸੀ ਟਰੈਕਟਰਾਂ ਦੇ ਫੇਰੇ ਲਾ-ਲਾ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਡਾ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਡਾਲਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਮਿਹਨਤ, ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੂਟੀਂ ਹਿੱਸੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁੰਜ
ਕਾਲੀ ਬੋਲੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਇਆ ਉਤਰਿਆ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਾਲਖ ਨੂੰ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪੁੰਜ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ, ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ, ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਾ ਅਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋਮਿਲਾ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਉਹ ਬਾਬਾ ਹੈ, ਨਾ ਫਕੀਰ—ਉਹ ਇੱਕ ਰਾਹਗੀਰ, ਦਿਲਾਂ ਦਾ ਦਿਲਗੀਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਸੱਚ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਉਗਾਉਣ ਲਈ ਉਸਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਅਖਬਾਰ ਤੱਕ
ਰਸਕਿਨ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਅੰਨ ਸਿੰਮਪਲ ਲਿਵਿੰਗ’ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਨ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਕਿਨ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ, ਖੁੱਲੀ ਖਿੜਕੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਝਾਕਣਾ, ਆਪਣੀ ਇੱਕਲਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਵੱਧਦੀ ਉਮਰ ਨੂੰ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਜੀਣਾ ਸਿਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ, ਚੂਹਿਆਂ ਅਤੇ ਗਲੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੰਗ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਇਨਾਤ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਕੁਲਦੀਪ ਦੁਸਾਂਝ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਵੁਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਕਿਨ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਅਖਬਾਰ ਤੱਕ Read More »
ਤਿਆਗ਼
ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁਖਮਿੰਦਰ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਰੁਪਿੰਦਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਛੇੜਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੁਪਿੰਦਰ ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਂ ਲਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਅਪਾਰ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
