Dr. Ram Murti

ਭਾਰਤੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਿਥਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪਕੜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਇਹ ਲੇਖ, ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ, ਇੱਕ ਰਮਣੀਕ ਝਰਨੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਘਟਨਾ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਧਾਰਣ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣ।

ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਸਿਆਸੀ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਮੁੱਖੜੇ ‘ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਇਕ ਕਾਲਾ ਦਾਗ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਇੱਕ-ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਜੰਗ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਦਾਨਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਹਰ ਘਰ ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ। ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ, ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਤਬਾਹੀ—ਇਹ ਸਭ ਜੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਹਨ। ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਇਸ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸ. ਬਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਾਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟੀਮ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਢਾਹਾਂ ਇਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਕਵੀ ਵੀ ਨਾਵਲ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜੀਵਨੀ ਜਾਂ ਸਫਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਵਿਧਾ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਫਿਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਧਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲਗਡ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਹਰ ਵਿਧਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਲੇਖਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਨਾਮਾਂ ਤੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਅਕਸਰ ਦਮਨ ਜਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਥਾਂ ਉਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਵਹਸ਼ਿਆਨਾ ਅਤੇ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਨਿਘਾਰ ਵੱਲ ਗੰਭੀਰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੁੱਟ-ਖੋਹ, ਕਤਲ, ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਟੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਭੰਗ ਹੋਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਝੰਝੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਜਾਣਾ, ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਇਸ ਨੈਤਿਕ ਪਤਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਮਾਜ ਦੇ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਨੈਤਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਕਰਤੱਬੀ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਨਿਹਾਇਤ ਲੋੜ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਇਹ ਗਜ਼ਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਜੀ ਦੇ ਬਲਿਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬੇਹਦ ਕਰ਼ਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਾਲਾਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜ਼ੋਰਾ ਜਬਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਹ ਗਜ਼ਲ ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਲਿਖਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਦਾਦੀ ਦੀਆਂ ਸਿਖਲਾਈਆਂ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ: “ਨਹੀਂ ਡਰਨਾ।” ਕਵਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਅਤੇ ਕਲਮ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਟਿਕਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸਦਾਈ ਆਵਾਜ਼ ਦੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਆਰੀਅਨ ਸਾਇਬੋਰੀਆ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਪਤਸਿੰਧੂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਉਸੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ—ਕਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ, ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ—ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਕਿ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁੱਖ ਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਮਿਲਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸੁਪਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਗਏ ਸਨ, ਓਥੋਂ ਹੀ ਅੱਜ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਤਭੂਮੀ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਸਲੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਆਦਰਸ਼ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਭਾਲ ਤਦ ਤੱਕ ਵਿਅਰਥ ਹੈ ਜਦ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਧਾਰਦਾ। ਮਾਤਭੂਮੀ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ—ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸੇ ਦੀ ਗੋਦ ਸਹਾਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ “ਆਓ ਆਪਣੀ ਬਾਲ ਕੇ ਸੇਕੀਏ” ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਦਰਸਾਇਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਸਹੀਏ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਨਾਮ ਕਮਾਇਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਕ ਨਵੀਂ ਲਹਿਰ ਨੇ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਨੇ ਪੈਸਾ ਭੇਜ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਤੇ ਗੈਰ ਇਖਲਾਕੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਮੂਡ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਵੀ ਧੱਕਾ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਉਲੰਘਣਾ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਥੇ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈਏ।

ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਮਨ ਦੀ ਉਸ ਉਲਾਰਵਾਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਤਰਕ, ਸਮਰੱਥਾ ਜਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਕੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦੀ ਦੌੜ ਇਸੇ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੇਖ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਵ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਸਿੱਖਿਆ, ਕਸਬੇ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲਤਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸੰਵਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਦਲ ਰਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਪਾਂ ਮਾਣ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕੀਏ।